UWAGA! Ten serwis używa cookies. Zmiany zasad korzystania z plików cookies można dokonać w ustawieniach przeglądarki  

Pogotowie Dziennikarskie SDP

zaloguj się:
zarejestruj się

Prawa dziennikarza

24.07.2013
PRAWA DZIENNIKARZY W POLSCE
( INFORMATOR )

1. Zamiast wstępu  
Zawód dziennikarza wiąże się z dużym ryzykiem: można zostać pozwanym do sądu przez osobę niezadowoloną z treści publikacji, stracić pracę, a czasem nawet życie
lub zdrowie. W swojej praktyce zawodowej dziennikarze wielokrotnie zadają sobie pytania: czy mam prawo to zrobić … ? Czy działam zgodnie z przepisami … ? Celem niniejszego Informatora jest udzielenie pomocy w znalezieniu odpowiedzi na przynajmniej niektóre z takich pytań.

Uprawnienia dziennikarzy wynikają z licznych aktów prawnych. Niektóre z nich są równocześnie uprawnieniami powszechnymi – obywateli, pracowników, podmiotów praw autorskich itp. Jednak ich wykonywanie przez dziennikarzy wiąże się z zagadnieniami specyficznymi właśnie dla tego zawodu. Dlatego warto również o nich wspomnieć.

W myśl art. 7 ust. 2 pkt 5 ustawy z dn. 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (dalej: pr. pras.), „dziennikarzem” jest osoba zajmująca się redagowaniem, tworzeniem lub przygotowywaniem  materiałów prasowych, pozostająca w stosunku pracy z redakcją albo zajmująca się taką działalnością na rzecz i z upoważnienia redakcji. A zatem w ujęciu prawnym dziennikarzem może być pracownik etatowy, osoba realizująca usługi na podstawie umowy cywilnoprawnej (o współpracy, zlecenia, o dzieło), przedsiębiorca (firma), a czasem nawet - w zależności od okoliczności danego przypadku - uczeń, wolontariusz lub związkowiec, nieodpłatnie przygotowujący materiały prasowe do niewielkiego biuletynu. Status dziennikarza nabywa się z mocy samego prawa; jest on niezależny od wielkości redakcji, rejestracji w sądzie (mimo, że rejestracja jest obowiązkowa), formy publikacji (drukiem lub w Internecie), wystawienia legitymacji prasowej, itp.

2. Prawo do wolności słowa ( wypowiedzi prasowej )
Wolność słowa jest fundamentem demokracji i podlega ochronie prawnej na podstawie wielu przepisów prawa międzynarodowego i krajowego, m. in. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Konstytucji RP.

W myśl art. 14 Konstytucji, Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność prasy i innych środków społecznego przekazu. Art. 54 ust. 1 Konstytucji stanowi, że każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji, a art. 54 ust. 2 – że cenzura prewencyjna środków społecznego przekazu oraz koncesjonowanie prasy są zakazane. Wolność wypowiedzi prasowej stanowi jeden z elementów wolności słowa w ogóle.

Zgodnie z art. 1 pr. pras., „Prasa, zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta z wolności wypowiedzi i urzeczywistnia prawo obywateli do ich rzetelnego informowania, jawności życia publicznego oraz kontroli i krytyki społecznej”. Nadto w myśl art. 6 ust. 4 pr. pras., nie wolno utrudniać prasie zbierania materiałów krytycznych ani w inny sposób tłumić krytyki.
Naruszenie wolności prasy podlega sankcjom prawnym. Używanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia dziennikarza do opublikowania lub zaniechania opublikowania materiału prasowego albo do podjęcia lub zaniechania interwencji prasowej jest przestępstwem i podlega karze pozbawienia wolności do lat 3 (art. 43 pr. pras.). Podobnie w myśl art. 44 pr. pras. przestępstwem jest utrudnianie lub tłumienie krytyki prasowej, a także nadużywanie swego stanowiska lub funkcji i działanie na szkodę innej osoby z powodu krytyki prasowej, opublikowanej
w społecznie uzasadnionym interesie. Czyn ten jest zagrożony grzywną albo karą ograniczenia wolności. Ponadto dziennikarzom przysługuje ochrona prawna wynikająca z przepisów ogólnych, głównie Kodeksu karnego.

Praktyka stosowania przepisów prawa prowadzi jednak do wniosku, że mechanizmy zabezpieczające wolność prasy w Polsce są niewystarczające, a wolność ta jest zagrożona. Wskazują na to m. in. dane gromadzone przez Centrum Monitoringu Wolności Prasy oraz Helsińską Fundację Praw Człowieka, z których wynika, że corocznie wielu dziennikarzy jest skazywanych za słowo na podstawie art. 212 Kodeksu karnego albo przegrywa sprawy cywilne o naruszenie dóbr osobistych. Dlatego tak istotne jest rozpowszechnianie wiedzy o tym, jakie prawa przysługują dziennikarzom.

3. Prawo do informacji
Jest to uprawnienie podstawowe i oczywiste, gdyż warunkuje wykonywanie zawodu dziennikarza.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 – 3 pr. pras., dziennikarz jest uprawniony do uzyskiwania informacji. W imieniu jednostek organizacyjnych informacji mają udzielać ich kierownicy, zastępcy, rzecznicy prasowi lub inne upoważnione osoby, w granicach obowiązków powierzonych im w tym zakresie. Ponadto kierownicy tych jednostek są obowiązani umożliwiać dziennikarzom nawiązanie kontaktu z pracownikami oraz swobodne zbieranie wśród nich informacji.

Ponadto organy państwowe, przedsiębiorstwa państwowe i inne państwowe jednostki organizacyjne oraz organizacje spółdzielcze są obowiązane do udzielenia odpowiedzi na przekazaną im krytykę prasową bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w ciągu miesiąca. Przepis ten stosuje się odpowiednio do związków zawodowych, organizacji samorządowych i innych organizacji społecznych w zakresie prowadzonej przez nie działalności publicznej (art. 6 pr. pras.).

Prawo do informacji realizuje się na różne sposoby, w zależności od kategorii danych, których dziennikarz potrzebuje. Zgodnie z ustawą (art. 4 pr. pras.), przedsiębiorcy,
a także podmioty niezaliczone do sektora finansów publicznych oraz niedziałające w celu osiągnięcia zysku (np. stowarzyszenia, fundacje, związki zawodowe) są obowiązane do udzielenia prasie informacji o swojej działalności, o ile informacja ta nie jest objęta tajemnicą lub nie narusza to prawa do prywatności.
W przypadku odmowy udzielenia informacji, na żądanie redaktora naczelnego odmowę doręcza się zainteresowanej redakcji w formie pisemnej, w terminie 3 dni. Odmowę można zaskarżyć do sądu administracyjnego w terminie 30 dni. Jeżeli natomiast dane, których przekazania dziennikarz się domaga, mają charakter publiczny, zastosowania nie mają przepisy pr. pras., lecz ustawa z dn. 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej.

Zgodnie z art. 2 tej ustawy, każdemu przysługuje prawo dostępu do informacji publicznej, przy czym od osoby wykonującej to prawo nie wolno żądać wykazania interesu prawnego lub faktycznego. Oznacza to, że organ administracji nie może uzależnić udzielenia informacji od przedstawienia uzasadnienia, ani od spełnienia warunków, których ustawa nie przewiduje. Ustawa przewiduje prawo do uzyskania informacji publicznej, wgląd do dokumentów urzędowych oraz dostęp do posiedzeń kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów.

W ustawie zakreślono szeroki krąg podmiotów, które uznaje się za realizujące kompetencje władzy publicznej. Są one wymienione w art. 4 ustawy. Prawo do informacji może jednak podlegać ograniczeniom, m. in. ze względu na tajemnice prawnie chronione (np. tajemnicę przedsiębiorstwa, tajemnicę danych osobowych, itp.). Zgodnie z ustawą, udostępnieniu podlegają informacje m. in. o polityce wewnętrznej i zagranicznej, władzach publicznych oraz innych podmiotach wykonujących zadania publiczne, zasadach funkcjonowania tych władz i podmiotów, danych publicznych, majątku publicznym. Katalog informacji, których można się domagać, jest otwarty. W ustawie podano ich rodzaje, ale jest to wymienienie jedynie przykładowe. Dziennikarze mogą być szczególnie zainteresowani np. zagwarantowanym przez ustawę dostępem do treści aktów administracyjnych i innych rozstrzygnięć, dokumentacji przebiegu i efektów kontroli, a także wystąpień, stanowisk, wniosków i opinii podmiotów je przeprowadzających (art. 6 ustawy).

Trzeba pamiętać, że wyjątki od zasad zawartych w tej ustawie wynikają z przepisów odrębnych, np. Kodeksu postępowania karnego. Część przydatnych informacji jest publikowana w tzw. centralnym repozytorium oraz w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP). Biuletyn jest redagowany przez poszczególne instytucje i urzędy, w zakresie przyznanych im kompetencji. Warto też pamiętać, że zgodnie z ustawą posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów (np. rad gmin, powiatów, województw) są jawne i dostępne. Natomiast posiedzenia kolegialnych organów pomocniczych tychże organów (np. komisji rewizyjnych gmin) są jawne i dostępne, „o ile stanowią tak przepisy ustaw albo akty wydane na ich podstawie lub gdy organ pomocniczy tak postanowi” (art. 18 ustawy).

Wszystkie te organy te mają obowiązek sporządzać i udostępniać protokoły lub stenogramy swoich obrad, chyba że udostępnią materiały audiowizualne lub teleinformatyczne rejestrujące w pełni ich przebieg.

Te rodzaje informacji publicznych, które nie są udostępniane w BIP ani w centralnym repozytorium, przekazuje się na wniosek. Jeżeli informacja może być niezwłocznie udostępniona, następuje to bez pisemnego wniosku. W innych przypadkach konieczne będzie jego złożenie. Udostępnianie informacji publicznej następuje „bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku”. Jeżeli jednak okaże się to niemożliwe, podmiot obowiązany do jej udostępnienia powiadamia w tym terminie o powodach opóźnienia oraz o terminie, w jakim przekaże informację, nie dłuższym jednak niż 2 miesiące. Odmowa udostępnienia informacji publicznej następuje w drodze decyzji, do której stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W terminie 14 dni wnioskodawca może złożyć od niej odwołanie, a jeżeli nie odniesie to zamierzonego skutku – wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Na zakończenie trzeba dodać, że zgodnie z art. 23 ustawy ten, kto wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi nie udostępnia informacji publicznej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Konieczność oddania sprawy do sądu administracyjnego, gdy liczy się szybkość pozyskania informacji, a sytuacja jest dynamiczna i zmienna z dnia na dzień, wydaje się rozwiązaniem mało praktycznym. Z drugiej jednak strony, ilość skarg związanych z odmową przekazania informacji obywatelom (nie tylko dziennikarzom) wzrasta, a w orzecznictwie sądowym przeważa tendencja do przyznawania racji skarżącym.
 

4. Prawo do korzystania z pomocy informatorów
Dziennikarze mają prawo korzystać ze wsparcia informatorów i to zarówno takich, którzy działają publicznie, jak i tych, których personalia pozostają niejawne dla osób trzecich. To dziennikarskie uprawnienie podlega ochronie prawnej. Najsilniejszym elementem tej ochrony jest tajemnica dziennikarska, o której będzie mowa dalej ( pkt 5 ).

Z uprawnieniem dziennikarzy ściśle związane jest prawo obywateli do udzielania informacji prasie, które jest jakby „drugą stroną medalu”. Każdy obywatel, zgodnie z zasadą wolności słowa i prawem do krytyki, może udzielać informacji prasie i  nie może być z tego powodu narażony na uszczerbek lub zarzut, jeżeli działał w granicach prawem dozwolonych (art. 5 pr. pras.). „Wolność udzielania informacji jest częścią wolności sumienia, wolności wyrażania poglądów i wolności prasy. Każdemu wolno udzielać prasie informacji w zakresie nienaruszającym prawa (…) co wyklucza wydawanie zakazów kontaktów z prasą. W stosunkach pracowniczych zdarza się, że pracodawca (przełożony) zakazuje pracownikom wypowiedzi do prasy na tematy dotyczące zatrudnienia, kondycji zakładu, stosunków tam panujących. Takie zakazy są bezprawne (…)” (E. Ferenc – Szydełko w: Komentarz do art. 15 ustawy – Prawo prasowe, publ. LEX).

5. Prawo do dziennikarskiej tajemnicy zawodowej
Tajemnica zawodowa jest jedną z najważniejszych instytucji prawnych prawa prasowego. Jej celem jest zagwarantowanie wolności prasy i swobodnego wykonywania zawodu dziennikarza z jednej strony, a prawo informatora do anonimowości (tzw. anonimatu) – z drugiej strony. Kreuje ona po stronie dziennikarza nie tylko prawo, ale i obowiązek. Wagę tajemnicy dziennikarskiej podkreśla się w piśmiennictwie prawniczym: „Dziennikarska tajemnica zawodowa należy do najbardziej chronionych tajemnic zawodowych; pełniejsza jest tylko tajemnica spowiedzi, która nigdy nie może być dostępna dla osób trzecich. W związku z tym jedynym zarządcą tajemnicy dziennikarskiej jest dziennikarz, który w swoim sumieniu decyduje, czy powinien ją wykorzystać (…)” (E. Ferenc – Szydełko w: Komentarz do art. 15 ustawy – Prawo prasowe, publ. LEX).

W myśl art. 15 pr. pras., autorowi materiału prasowego przysługuje prawo zachowania w tajemnicy swego nazwiska. Dziennikarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy:
1) danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również innych osób udzielających informacji opublikowanych albo przekazanych do opublikowania, jeżeli osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych,
2) wszelkich informacji, których ujawnienie mogłoby naruszać chronione prawem interesy osób trzecich.

Ograniczenia tajemnicy dziennikarskiej są przewidziane w pr. pras. oraz w przepisach szczególnych, m. in. w Kodeksie postępowania karnego.

6. Prawo do emerytury dziennikarskiej
Uprawnienia emerytalne dziennikarzy nie należą do praw dziennikarskich sensu stricto. Wypada jednak o nich wspomnieć, gdyż ta kwestia wciąż ma istotne znaczenie praktyczne. Zgodnie z art. 32 ust. 3 ustawy z dn. 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dziennikarze należą do pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze.
Co do zasady, emerytura dziennikarska przysługuje osobom urodzonym przed 1 stycznia 1949 r. Jednak one najczęściej już skorzystały z tych uprawnień. Natomiast dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. emerytury te występują w formie ograniczonej; co do zasady, przyznawano je tylko do końca 2008 r. Od tej zasady jest jednak istotny wyjątek.

Z art. 184 ustawy emerytalnej oraz § 2, § 3 i § 13 Rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych
w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wynika, że wyjątkowo, osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r. nadal mogą otrzymać emeryturę dziennikarską, jeżeli już w dniu wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS (tj. 1 stycznia 1999 r.) uzyskały:
  • wymagany okres zatrudnienia w szczególnym charakterze tj. co najmniej 15 lat pracy dziennikarskiej (zatrudnienie na podstawie stosunku pracy, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy),
  • okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat (kobiety) albo 25 lat (mężczyźni).

Warunkiem uzyskania emerytury jest również osiągnięcie wymaganego wieku emerytalnego: 55 lat dla kobiet, 60 lat dla mężczyzn, nieprzystąpienie do otwartego funduszu emerytalnego (albo wystąpienie z OFE), a także rozwiązanie stosunku pracy (dotyczy pracowników). Te ostatnie warunki mogą być spełnione później (do nich nie odnosi się data 1 stycznia 1999 r.).

Z § 13 powołanego wyżej Rozporządzenia RM wynika, że emerytura przysługuje tylko dziennikarzom, zatrudnionym w redakcjach dzienników, czasopism, w radiu, telewizji oraz w agencjach prasowych, informacyjnych, publicystycznych albo fotograficznych, „objętym układem zbiorowym dziennikarzy”.  Z powodu niespełnienia tego ostatniego wymogu ZUS często wydaje decyzje o odmowie przyznania prawa do emerytury. Jest to często warunek niemożliwy do zrealizowania, ponieważ ogólnopolski układ zbiorowy pracy dziennikarzy utracił moc z dniem 26 listopada 1995 r.

W związku z tym problemem Sąd Najwyższy orzekł, że prawo do emerytury nabywa dziennikarz, który ma wymagany w przepisach wiek i okres zatrudnienia, w tym okres pracy dziennikarskiej, niezależnie do tego, czy w dniu spełnienia tych warunków był on objęty układem zbiorowym pracy dziennikarzy. Według SN warunek "objęcia układem zbiorowym dziennikarzy" należy traktować tylko jako element definicji pracy dziennikarza (wyrok SN z 26 maja 1999 r., II UKN 665 / 98, OSNAPiUS 2000/12, poz. 487). Oznacza to również, że w razie wątpliwości, czy dana osoba była dziennikarzem, pomocne mogą być przepisy nieobowiązującego już układu zbiorowego. Powyższy wyrok otworzył drogę do uzyskania emerytury tym dziennikarzom, którzy osiągnęli wymagany wiek i okres zatrudnienia, ale nie mogą wykazać, że w trakcie pracy byli objęci dziennikarskim układem zbiorowym.

Dość częstym problemem jest też zatrudnienie niepełnoetatowe, gdyż tylko praca dziennikarska na pełen etat uprawnia do dziennikarskiej emerytury. W związku z tym Sąd Najwyższy w wyroku z dn. 7 października 2003 r. (II UK 87/2003, OSNP 2004/14, poz. 248) wskazał, że w sprawie o emeryturę sąd powinien - w przypadku braku stosownych zaświadczeń - ustalić, jaki był rodzaj i wymiar zatrudnienia w warunkach szczególnych, przy czym nie wystarczy tylko ustalenie kwestii zatrudnienia zasadniczego, ale zbadać należy także, czy i jakie czynności pracownik wykonywał dodatkowo, z jaką częstotliwością oraz w jakim wymiarze.

Analogicznie, w postępowaniu sądowym można również udowodnić inne istotne dla uprawnień emerytalnych okoliczności, np. wysokość otrzymywanych wierszówek (co ma duży wpływ na wysokość emerytury), premii itp. Podobnie jak wykazanie wymiaru etatu, może to nastąpić przez przeprowadzenie dowodu z dokumentów albo zeznań świadków.

Z orzecznictwa SN wynika natomiast, że do 15 – letniego dziennikarskiego stażu emerytalnego można zaliczyć tylko zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Nie jest więc możliwe wliczenie umów zlecenia, o dzieło, okresów prowadzenia działalności gospodarczej, itp. - aczkolwiek zatrudnienie na podstawie umowy zlecenia oraz działalność gospodarcza zwiększa ogólny wymiar stażu emerytalnego, gdyż co do zasady są to okresy składkowe.

W przypadku wydania przez ZUS odmownej decyzji ubezpieczony ma prawo wnieść odwołanie do sądu. Wówczas:
  • odwołanie wnosi się do sądu, ale za pośrednictwem oddziału / inspektoratu ZUS, który wydał decyzję; na złożenie odwołania jest miesiąc (art. 4779 Kodeksu postępowania cywilnego);
  • właściwy do rozpatrzenia sprawy jest Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, w którego okręgu ma miejsce zamieszkania osoba odwołująca się od decyzji;
  • opłatami sądowymi oraz wydatkami związanymi z czynnościami podejmowanymi w toku postępowania sąd nie obciąża osoby odwołującej się (ponosi je Skarb Państwa);
  • odwołujący się może upoważnić do reprezentowania go przed sądem przedstawiciela związku zawodowego, pracownika zakładu, w którym był lub jest zatrudniony albo przedstawiciela organizacji zrzeszającej emerytów i rencistów (nie ma wymogu, aby pełnomocnik był adwokatem lub radcą prawnym, aczkolwiek jest to wskazane).

7. Uprawnienia w sferze praw autorskich
Uprawnienia określone w ustawie z dn. 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych przysługują każdemu, kto jest twórcą, albo uzyskał prawa autorskie w sposób pochodny, np. przez nabycie albo wskutek dziedziczenia. Kwestia praw autorskich ma duże znaczenie praktyczne dla dziennikarzy. Będąc autorem felietonu, wywiadu czy fotografii reporterskiej, dziennikarz powinien wiedzieć, z jakich uprawnień ma prawo korzystać. Poniższy katalog należy traktować jako przykładowy, gdyż omówienie wszystkich zagadnień prawnoautorskich przekraczałoby ramy „Informatora”.
 
  • Osobiste i majątkowe prawa autorskie
 
Z chwilą stworzenia utworu powstają prawa autorskie jego twórcy.
Autorskie prawa osobiste chronią – jak to definiuje ustawa – „nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem” (art. 16). Obejmują one m. in. prawo do:
  • autorstwa utworu;
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Autorskie prawa osobiste są niezbywalne. Możliwe jest jednak zobowiązanie się w umowie do ich niewykonywania.

Natomiast autorskie prawa majątkowe ucieleśniają w sobie to, co wiąże się z finansowymi aspektami korzystania z utworu. Są one zbywalne: można je przenieść w całości lub częściowo (zbyć) albo upoważnić inną osobę do korzystania z nich (czyli udzielić licencji).
 
  • Prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim oraz prawo
    do wynagrodzenia
 
Prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim to naturalna konsekwencja własności utworu. W myśl art. 17 ustawy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Jeżeli z umowy nie wynika, że przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji nastąpiło nieodpłatnie, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia (art. 43 ust. 1 pr. aut.). Jest to ważne domniemanie na korzyść twórcy; strony mogą jednak umówić się inaczej.
 
Na gruncie przepisów prawa autorskiego „zbycie” nie oznacza tego samego, co np. sprzedaż domu lub samochodu. Zarówno przeniesienie prawa autorskiego, jak i upoważnienie kogoś do korzystania z niego ( licencja ) zawsze dotyczy tych konkretnych pól eksploatacji, które są i powinny być wskazane. Np. innym polem eksploatacji jest wydanie artykułu prasowego drukiem, a innym - w Internecie. Jeżeli strony nie ustalą inaczej, twórca - w tym przypadku dziennikarz - będzie mógł żądać wynagrodzenia za każde odrębne pole, na którym dzieło jest eksploatowane (art. 45 pr. aut.). Trzeba sobie uzmysłowić, że teoretycznie prawo do tego samego artykułu prasowego mogą mieć w tym samym czasie dwa podmioty: np. dziennikarz zachowuje prawo do rozpowszechniania artykułu drukiem, a wydawca może eksploatować go w Internecie.
 
  • Prawo do korzystania z cudzych utworów w ramach dozwolonego użytku

Prawo do korzystania z utworów w ramach dozwolonego użytku mieści w sobie również tzw. prawo cytatu. Przepisy ustawy są w tym zakresie bardzo szczegółowe. 

W podstawowym zakresie należy więc przytoczyć je w całości.

Zgodnie z art. 25 ustawy, wolno rozpowszechniać w celach informacyjnych w prasie, radiu i telewizji, a także w Internecie:
  1. już rozpowszechnione:
a) sprawozdania o aktualnych wydarzeniach,
b) aktualne artykuły na tematy polityczne, gospodarcze lub religijne, chyba że zostało wyraźnie zastrzeżone, że ich dalsze rozpowszechnianie jest zabronione,
c) aktualne wypowiedzi i fotografie reporterskie,
2. krótkie wyciągi ze sprawozdań i artykułów, o których mowa w pkt 1 lit. a i b;
3. przeglądy publikacji i utworów rozpowszechnionych;
4. mowy wygłoszone na publicznych zebraniach i rozprawach; nie upoważnia to jednak do publikacji zbiorów mów jednej osoby;
5. krótkie streszczenia rozpowszechnionych utworów.

Z ustawy wynika jednak, że za korzystanie z utworów, o których mowa wyżej w pkt 1 lit. b i c, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia. Ponadto, wolno w sprawozdaniach o aktualnych wydarzeniach przytaczać utwory udostępniane podczas tych wydarzeń, jednakże w granicach uzasadnionych celem informacji (art. 26), a także przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem lub prawami gatunku twórczości (29 ust. 1).

Ustawa wprowadza pewne ograniczenia, jeśli chodzi o dozwolony użytek praw autorskich. Korzystając z tego uprawnienia, trzeba pamiętać o obowiązku wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Dozwolony użytek nie może też „naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy”. Nie można przesadzać, gdyż nadużycie omawianych uprawnień może spowodować reakcję autora i naraża dziennikarza na sprawę sądową. Istnieją różne teorie, według których np. do 30% lub 50% zawartości materiału prasowego może być cytatami
z innych utworów. Nie mają one jednak podstaw w ustawie. Korzystając z cudzych utworów w ramach dozwolonego użytku, w tym cytując je, należy przede wszystkim kierować się zdrowym rozsądkiem.
 
  • Roszczenia z tytułu naruszenia praw autorskich
W ustawie przewidziano szereg różnorodnych środków prawnych nakierowanych na ochronę praw autorskich, w zależności od charakteru naruszenia prawa autorskiego. Rodzaj sankcji zależy m. in. od tego, czy naruszone zostało osobiste, czy majątkowe prawo autorskie.

Z art. 78 ust. 1 pr. aut. wynika m. in., że w przypadku naruszenia autorskich praw osobistych twórca może żądać aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków (np. złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie). Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może przyznać twórcy zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę lub zobowiązać sprawcę do uiszczenia sumy pieniężną na cel społeczny.

Natomiast w myśl art. 79 pr. aut. od osoby, która naruszyła autorskie prawa majątkowe, można żądać:
  1)  zaniechania naruszania,
  2)  usunięcia skutków naruszenia,
  3)  naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych, albo przez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej: dwukrotności, a gdy naruszenie jest zawinione - trzykrotności     wynagrodzenia,
  4)  wydania uzyskanych korzyści.

Ponadto można domagać się opublikowania w prasie oświadczenia o odpowiedniej treści i formie, podania do publicznej wiadomości orzeczenia sądu wydanego w sprawie, a także zapłaty sumy pieniężnej na rzecz Funduszu Promocji Twórczości.

O ile naprawienie szkody obejmuje wyłącznie pokrycie konkretnej szkody majątkowej, o tyle zadośćuczynienie pieniężne pełni podwójną funkcję: kompensacji za wyrządzoną twórcy krzywdę oraz represji wobec sprawcy naruszenia. 

Copyright by Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (2013)
Copyright by Michał Ł. Jaszewski (2013)

 
Pogotowie Dziennikarskie

Rozprawy sądowe

CMWP SDP interweniuje

Centrum Monitoringu Wolności Prasy SDP jest zaniepokojone prywatnym aktem oskarżenia spółki Qumak przeciwko red. Jarosławowi Jakimczykowi.

Dlaczego skazano dziennikarza

Poniżej przedstawiamy pełny wyrok wraz z usazadnieniem dotyczącym głośnej prowokacji dziennikarskiej Endy'ego Gęsiny Torresa.